اوزان مثنوی

مثنوی ها بخش مهمی از شعر فارسی را تشكیل می دهند. با این همه از تمام اوزان شعر فارسی تنها از هفت وزن جهت سرودن مثنوی ها ی مهم استفاده شده:

1) فعولن فعولن فعولن فعل كه وزن حماسی و رزمی است.شاهنامه ی فردوسی در این وزن سروده شده است:

چو فردا بر آید بلند آفتاب                                    

 من و گرز و میدان افراسیاب

این وزن گاهی در پند و اندز هم به كار رفته مثلا بوستان سعدی

2) مفاعیلن مفاعیلن فعولن كه بیشتر مناسب داستان های عاشقانه اسن مانند ویس و رامین گرگانی و خسرو و شیرین نظامی:

شب افروزی چو مهتاب جوانی                        

  سیه چشمی چو آب زندگانی

3) فاعلاتن فاعلاتن فاعلن كه بیشتر مناسب پند آمیز و عارفانه است. منطق الطیر عطار و مثنوی مولوی در این وزن است:

بشنو از نی چون حكایت می كند                      

 از جدایی ها شكایت می كند

4) مفتعلن مفتعلن مفتعل كه گرچه به قول نیما رقص آور است و مناسب با معانی پند نیست اما مخزن الاسرار را كه در معانی پند و حكمت است در این وزن سروده است :

ای همه هستی ز تو پیدا شده                        

خاك ضعیف از تو توانا شده

5) فاعلاتن مفاعلن فعلن كه وزن شاد و نسبتا ضربی است و مناسب مضامین بزمی مثل هفت پیكرنظامی است:

هست بود همه درست به تو                        

 بازگشت همه به توست به تو

اما سنایی اثر حدیقه الحدیقه ی خود را كه در بیان معارف و حكمت است در این وزن سروده است.

6) فعلاتن فعلاتن فعلن كه جامی سبحه الا برار خود را كه پند و عرفانی است در این وزن سروده است:

شمع شو شمع كه خود را  سوزی              

  تا بدان بزم كسان افروزی

7) مفعول مفاعیل فعولن (بنده شخصا ترجیح می دهم که این وزن را به صورت مستفعلن ..نقطیع و محسوب نمایم )كه وزن ضربی و مناسب مضامین عاشقانه است..لیلی و مجنون نظامی و مجنون و لیلی جامی و هاتفی در این وزن سروده شده است:

غافل منشین كه وقت بازی است             

 وقت هنر است و سر افرازی

كسب اطلاعات بیشتر به منابع زیر رجوع  كنید:

 دكتر تقی وحیدیان كامیار،برسی اوزان دوری، فرخنده پیام ( یادگار نامه ی استاد غلامحسین یوسفی ) انتشارات مشهد 1359ص487 و درباره ی طبقه بندی وزن های شعر ص605