اول ربیع‌ الاوّل مصادف است با؛ هجرت پیامبر اکرم(ص) از مکه به مدینه؛ ماجرای از خودگذشتگی امیرالمؤمنین(ع) و خوابیدن ایشان در بستر حضرت رسول(ص). 

توضیح این اتفاق زیبا و ارزشمند را در ادامه مطلب بخوانید.

آیه 207 سوره مبارکه «بقره» به بیان این موضوع می‌‌‌پردازد که تفسیر آن از تفسیر «نمونه» آیت‌ الله مکارم شیرازی در ادامه می‌‌‌آید:

«وَمِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللهِ وَاللهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبَادِ»؛

از میان مردم کسى است که جان خود را براى طلب خشنودى خدا مى‏‌‌فروشد و خدا نسبت به [این] بندگان مهربان است.

شأن نزول

سید هاشم بحرانى دانشمند معروف شیعه در کتاب «غایة المرام‏» از تفسیر ثعلبى دانشمند و مفسر معروف اهل تسنن، ثعلبى مى‏‌‌‌‌گوید:

هنگامى که پیغمبر اسلام تصمیم گرفت مهاجرت کند براى اداى دِین‌‌‌هاى خود و تحویل دادن امانت‌‌‌هایى که نزد او بود على (ع) را به جاى خویش قرار داد و شب هنگام که مى‏‌‌خواست به سوى غار ثور برود و مشرکان اطراف خانه او را براى حمله به او محاصره کرده بودند. دستور داد على(ع) در بستر او بخوابد و پارچه سبز رنگى(برد حضرمى) که مخصوص خود پیغمبر بود روى خود بکشد.

در این هنگام خداوند به جبرئیل و میکائیل وحى فرستاد که من بین شما برادرى ایجاد کردم و عمر یکى از شما را طولانى‏‌‌تر قرار دادم. کدام یک از شما حاضر است ایثار به نفس کند و زندگى دیگرى را بر خود مقدم دارد؟ هیچ کدام حاضر نشدند.

در این هنگام خداوند به آنها وحى کرد که چرا شما مانند على بن ابیطالب نیستید؟ من میان او و محمد پیمان برادرى بستم، و اینک او در بستر محمد خوابیده است تا جان خود را فداى او کند، و زیادى عمر خویش را به وى ایثار نماید.

به آنها وحى شد اکنون على (ع) در بستر پیغمبر خوابیده و آماده شده جان خویش را فداى او سازد، به زمین بروید و حافظ و نگهبان او باشید.

هنگامى که جبرئیل بالاى سر و میکائیل پایین پاى على(ع) نشسته بودند، جبرئیل مى‏‌‌گفت: به به، آفرین بر تو اى على! خداوند به واسطه تو بر فرشتگان مباهات مى‏‌‌کند.

در این هنگام آیه فوق نازل شد و به همین دلیل آن شب تاریخى به نام «لیلة المبیت» نامیده شده است.

ابن عباس مى‏‌‌گوید: این آیه هنگامى که پیغمبر از مشرکان کناره گرفته بود و با ابوبکر به سوى غار مى‏‌‌رفت درباره على (ع) که در بستر پیغمبر خوابیده بود نازل شد.

ابو جعفر اسکافى مى‏‌‌گوید: (همانطور که ابن ابى الحدید در شرح نهج البلاغه جلد 3 صفحه 270 ذکر کرده است) جریان خوابیدن على(ع) در بستر پیغمبر(ص‏) به تواتر ثابت شده و غیر از افراد سبک مغز و کسانى که مسلمان نیستند، آن را انکار نمى‏کنند.

فداکارى بزرگ در شب تاریخى هجرت

گر چه آیه فوق همانطور که در شأن نزول آن ذکر شد، مربوط به ماجراى هجرت پیغمبر اکرم(ص) و فداکارى على(ع‏) و خوابیدن ایشان در بستر آن حضرت نازل شده، ولى همچون سایر آیات قرآن، مفهوم و محتواى کلى و عمومى دارد و در واقع؛ نقطه مقابل چیزى است که در آیات قبل در مورد منافقان وارد شده بود.

خداوند متعال می‌‌‌فرماید: از میان مردم کسانى هستند که جان خود را در برابر خشنودى خدا مى‏‌‌فروشند و خداوند نسبت به بندگانش مهربان است؛ «وَمِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللهِ وَاللهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبَادِ».

 این گروه تنها با خدا معامله مى‏‌‌کنند و هر چه دارند حتى جان خود را به او مى‏‌‌فروشند و جز رضا و خشنودى او چیزى خریدار نیستند و با فداکارى و ایثار آنهاست که امر دین و دنیا اصلاح و حق زنده و پایدار مى‏‌‌شود و زندگى انسان گوارا و درخت اسلام بارور مى‏‌‌شود.

جمله «وَاللهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبَادِ»که در حقیقت نقطه مقابل چیزى است که در آیات قبل درباره منافقان مفسدٌ فى‌ الارض نازل شده بود؛ «فَحَسْبُهُ جَهَنَّمُ وَلَبِئْسَ الْمِهَادُ».

این احتمال نیز در تفسیر جمله«وَاللهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبَادِ» و تناسب آن با آغاز آیه وجود دارد که مى‏‌‌خواهد این حقیقت را روشن سازد که وجود این چنین افراد وفادار و ایثارگر در میان مردم، از رأفت و مهربانى خدا نسبت به بندگانش سرچشمه گرفته، زیرا اگر چنین انسان‌هاى از خود گذشته در جوامع انسانى وجود نداشته باشند ارکان دین و اجتماع فرو مى‏‌‌ریزد، ولى خداوند مهربان با این دوستان ایثارگر خود، جلوی خرابکارى دشمنان را مى‏‌‌گیرد.

به هر حال آیه 207 سوره بقره مبنی بر «وَمِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللهِ وَاللهُ رَؤُوفٌ بِالْعِبَادِ». یکى از بزرگترین فضایل على(ع‏) است که در اکثر منابع اسلامى آمده و به قدرى چشمگیر است که معاویه به خاطر دشمنى خاصى که با على(ع‏) داشت طبق روایتى، چنان از این فضیلت ناراحت بود که «سمرة بن جندب» را با 400 هزار درهم تطمیع کرد که بگوید این آیه درباره عبدالرّحمن بن ملجم، قاتل على(ع‏) (طبق حدیث مجعولى) نازل شده و آن منافق جنایت پیشه نیز چنین کرد، ولى همانطور که انتظار مى‏‌‌رفت حتى یک نفر این حدیث مجعول را نپذیرفت.